Dört kapı kırk makam, insanın kendini bilme yolculuğudur. Bu yol, insanın sadece dış dünyayı değil, kendi iç dünyasını da tanımasıyla başlar. Çünkü insan, önce kendini bilmeden hakikati bilemez. Kendini bilmeyen insan, ne yolunu doğru bulabilir, ne de gönlünü olgunlaştırabilir.
Dört kapı, insanın olgunlaşma merdivenidir. Her kapı, insana başka bir sorumluluk yükler. Her makam, insanın içindeki eksikleri görmesine, nefsini terbiye etmesine, kalbini arındırmasına vesile olur. Bu yol aceleyle yürünecek bir yol değildir. Sabır ister, emek ister, edep ister, sevgi ister.
İnsan önce sözünü düzeltir, sonra davranışını düzeltir, sonra gönlünü temizler. Kırmadan, incitmeden, hor görmeden yaşamayı öğrenir. Kendi kusurunu görür, başkasının ayıbını örtmeyi bilir. Hakkı gözetir, adaletten ayrılmaz, lokmasını helalinden kazanır, gönül yıkmamaya dikkat eder.
Bu yolun sonunda insanı kamil olmak vardır. İnsan olmak başka, insanı kamil olmak başkadır. İnsanı kamil, sadece bilen insan değildir. Bildiğini yaşayan, sevgiyi dilinde değil davranışında gösteren, kimseye zarar vermeyen, gönlünde kin taşımayan, varlığıyla huzur veren insandır.
Dört kapı kırk makam, insana en büyük makamın kibir değil tevazu olduğunu öğretir. En büyük zenginliğin mal değil gönül olduğunu gösterir. En büyük ibadetin sadece sözle değil, güzel ahlakla, adaletle, merhametle yaşamak olduğunu anlatır.
İnsanın en son erişebileceği yer, makam sahibi olmak değil, olgun bir gönle sahip olmaktır. Çünkü insanı kamil olan kişi, kendini üstün görmez. Her cana saygıyla bakar, her gönülde hakkın izini görür, diliyle değil haliyle örnek olur.
Bu yüzden dört kapı kırk makam, sadece anlatılan bir öğreti değil, yaşanması gereken bir yoldur. Bu yolda yürüyen insan, her adımda biraz daha arınır, biraz daha olgunlaşır, biraz daha insan olur. Gerçek kemalet de burada başlar.
